Từ chối nhận di sản thừa kế: Quy định theo Bộ luật Dân sự 2015 người dân cần nắm rõ

23-07-26 MTParners

Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015 bỏ thời hạn 6 tháng từng áp dụng trước đây, cho phép người thừa kế từ chối nhận di sản bất cứ lúc nào trước khi di sản được phân chia — nhưng không phải trường hợp nào cũng được chấp nhận.

Không phải ai cũng muốn nhận di sản thừa kế, nhất là khi di sản gắn với nghĩa vụ trả nợ hoặc nguy cơ vướng vào tranh chấp kéo dài giữa các đồng thừa kế. Bộ luật Dân sự 2015 dành Điều 620 quy định cụ thể quyền từ chối nhận di sản, với thay đổi đáng chú ý so với luật cũ: bỏ hẳn thời hạn 6 tháng, cho phép người thừa kế từ chối vào bất cứ thời điểm nào trước khi di sản được chia. Tuy nhiên, đây không phải là quyền tuyệt đối. Nếu thực hiện sai thủ tục, hoặc từ chối nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản với người khác, việc từ chối có thể bị tuyên vô hiệu và kéo theo tranh chấp phức tạp.

Quyền từ chối nhận di sản: Ai được từ chối, khi nào bị hạn chế?

Theo khoản 1 Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015, người thừa kế có quyền từ chối nhận di sản, trừ trường hợp việc từ chối nhằm trốn tránh việc thực hiện nghĩa vụ tài sản của mình đối với người khác. Quy định này áp dụng cho cả thừa kế theo di chúc và thừa kế theo pháp luật, không phân biệt hàng thừa kế thứ nhất, thứ hai hay thứ ba.

Nói cách khác, quyền từ chối là quyền dân sự được pháp luật bảo hộ, xuất phát từ nguyên tắc tự nguyện trong quan hệ thừa kế — không ai bị buộc phải nhận một tài sản, hay gánh một khoản nợ, mà mình không mong muốn. Nhưng pháp luật đồng thời đặt ra giới hạn để bảo vệ quyền lợi của bên thứ ba, tránh tình trạng lợi dụng việc từ chối để tẩu tán tài sản, né nghĩa vụ trả nợ.

Bỏ thời hạn 6 tháng — điểm thay đổi lớn nhất so với Bộ luật Dân sự 2005

Bộ luật Dân sự 2005 (Điều 642) quy định thời hạn từ chối nhận di sản là 6 tháng kể từ ngày mở thừa kế; hết thời hạn này mà không từ chối thì coi như đã đồng ý nhận thừa kế. Quy định này từng gây nhiều vướng mắc trong thực tiễn, do người thừa kế thường không nắm được thời điểm mở thừa kế chính xác, hoặc ở xa, không kịp làm thủ tục trong 6 tháng.

Khoản 3 Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015 đã bãi bỏ mốc thời gian cứng 6 tháng, thay bằng quy định linh hoạt hơn: việc từ chối nhận di sản phải được thể hiện trước thời điểm phân chia di sản. Nghĩa là chỉ cần di sản chưa được chia xong, người thừa kế vẫn còn quyền lập văn bản từ chối, dù đã qua nhiều năm kể từ ngày người để lại di sản qua đời. Ngược lại, một khi di sản đã chia xong và người thừa kế đã nhận phần của mình, quyền từ chối sẽ chấm dứt.

Thủ tục từ chối: Lập văn bản, gửi cho ai, có bắt buộc công chứng?

Theo khoản 2 Điều 620, việc từ chối nhận di sản phải được lập thành văn bản, gửi đến người quản lý di sản, những người thừa kế khác và người được giao nhiệm vụ phân chia di sản để những người này biết. Văn bản cần nêu rõ họ tên người từ chối, quan hệ với người để lại di sản, phần di sản được từ chối và cam kết việc từ chối không nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản.

Pháp luật hiện hành không bắt buộc văn bản từ chối phải công chứng hoặc chứng thực. Tuy nhiên, trên thực tế, để đảm bảo giá trị pháp lý, tránh bị tranh chấp hoặc bị các đồng thừa kế khác phủ nhận sau này, người từ chối nên công chứng hoặc chứng thực văn bản tại tổ chức hành nghề công chứng hoặc UBND cấp xã, kèm giấy tờ chứng minh quan hệ thừa kế và giấy chứng tử của người để lại di sản.

Từ chối để trốn nợ: Rủi ro bị tuyên vô hiệu

Điểm mấu chốt cần lưu ý là ngoại lệ tại khoản 1 Điều 620: nếu việc từ chối nhận di sản nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản đối với người khác — ví dụ người thừa kế đang có khoản nợ và cố tình từ chối phần di sản để tài sản đó không bị kê biên, cấn trừ nợ — thì việc từ chối này không có giá trị pháp lý. Chủ nợ hoặc người có quyền lợi liên quan có thể khởi kiện yêu cầu tòa án tuyên bố văn bản từ chối vô hiệu, buộc người thừa kế phải nhận phần di sản để thực hiện nghĩa vụ.

Ngoài ra, trường hợp tất cả những người có quyền hưởng di sản đều từ chối nhận, di sản sẽ được xử lý theo Điều 622 Bộ luật Dân sự 2015: sau khi thực hiện xong nghĩa vụ về tài sản mà không có người nhận thừa kế, phần di sản còn lại thuộc về Nhà nước.

Tác động thực tiễn

Quy định bỏ thời hạn 6 tháng giúp người thừa kế chủ động hơn trong quyết định nhận hay từ chối di sản, đặc biệt hữu ích khi chưa xác định rõ tình trạng nghĩa vụ tài sản của người để lại di sản (nợ, bảo lãnh, tranh chấp…). Tuy nhiên, việc thiếu mốc thời gian cụ thể cũng khiến nhiều vụ việc thừa kế kéo dài nhiều năm không phân chia dứt điểm, do một số đồng thừa kế trì hoãn quyết định, ảnh hưởng đến quyền lợi của những người thừa kế khác muốn sớm nhận di sản.

Khuyến nghị cho người dân

Nếu có ý định từ chối nhận di sản, nên lập văn bản càng sớm càng tốt và công chứng, chứng thực để đảm bảo giá trị pháp lý, tránh bị các đồng thừa kế khác tranh chấp sau này.
Trước khi từ chối, cần rà soát kỹ nghĩa vụ tài sản của bản thân (nợ, bảo lãnh) để tránh rơi vào trường hợp bị coi là trốn tránh nghĩa vụ và bị tòa án tuyên vô hiệu.
Trường hợp di sản có tranh chấp hoặc gắn với khoản nợ chưa rõ ràng, nên tham vấn luật sư để đánh giá lợi – hại giữa việc nhận và từ chối di sản trước khi quyết định.
Người quản lý di sản, người được giao phân chia di sản cần lưu giữ đầy đủ văn bản từ chối của từng đồng thừa kế để làm căn cứ khi lập thủ tục khai nhận, phân chia di sản tại tổ chức công chứng.
Nếu việc từ chối có dấu hiệu bị ép buộc, lừa dối hoặc thực hiện khi người từ chối không đủ năng lực hành vi dân sự, người có quyền lợi liên quan có thể khởi kiện yêu cầu tuyên văn bản từ chối vô hiệu.

Công ty Luật MT và Cộng sự với đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm trong lĩnh vực thừa kế và dân sự, sẵn sàng tư vấn, hỗ trợ soạn thảo văn bản từ chối nhận di sản, khai nhận di sản thừa kế đúng quy định pháp luật. Liên hệ hotline 0987140772 hoặc email info@mtpartners.vn để được tư vấn.

(*) Bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý cụ thể.

Từ khóa SEO: từ chối nhận di sản thừa kế, Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015, thủ tục từ chối di sản, văn bản từ chối thừa kế, quyền thừa kế, Công ty Luật MT và Cộng sự.