Tranh chấp dân sự tại tòa án năm 2026: 3 điểm mới quan trọng người dân cần biết

30-05-26 MTParners

Từ thẩm quyền Tòa án nhân dân khu vực đến thi hành án điện tử — hệ thống tư pháp dân sự Việt Nam đang thay đổi ra sao trong năm 2026?

Kể từ ngày 01/7/2025, hệ thống tòa án Việt Nam chính thức vận hành theo mô hình 3 cấp với Tòa án nhân dân khu vực đảm nhận xét xử sơ thẩm hầu hết tranh chấp dân sự, hôn nhân gia đình và kinh doanh thương mại. Tiếp nối làn sóng cải cách đó, Công văn số 250/TANDTC-PC ngày 28/4/2026 của Tòa án nhân dân tối cao vừa giải đáp 18 vướng mắc thiết thực trong xét xử dân sự, trong khi Nghị định 152/2026/NĐ-CP ngày 13/5/2026 đưa công tác thi hành án bước vào kỷ nguyên số hóa. Ba dòng chảy pháp lý này hội tụ trong năm 2026, tác động trực tiếp đến bất kỳ ai đang hoặc sắp tham gia tranh tụng dân sự tại tòa.

I. Tòa án nhân dân khu vực — bước ngoặt thẩm quyền từ 01/7/2025

Luật số 85/2025/QH15 (sửa đổi, bổ sung Bộ luật Tố tụng dân sự) có hiệu lực từ 01/7/2025 đã xóa bỏ cấp Tòa án nhân dân cấp huyện, đưa Tòa án nhân dân khu vực trở thành cấp sơ thẩm duy nhất tại địa phương. Đây là cải cách tư pháp lớn nhất trong hai thập kỷ qua.

Tòa án nhân dân khu vực hiện có thẩm quyền giải quyết sơ thẩm toàn bộ các tranh chấp và yêu cầu quy định tại các Điều 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32 và 33 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, bao gồm: tranh chấp dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại và lao động — kể cả những loại trước đây chỉ Tòa cấp tỉnh mới có thẩm quyền (như tranh chấp có đương sự ở nước ngoài, tranh chấp về quyền sở hữu trí tuệ, tranh chấp lao động tập thể).

Người dân cần lưu ý một số điểm quan trọng khi nộp đơn khởi kiện:

Nộp đơn tại Tòa án nhân dân khu vực nơi bị đơn cư trú, làm việc hoặc nơi có bất động sản tranh chấp (nguyên tắc chung theo Điều 39 BLTTDS).
Trường hợp tranh chấp có yếu tố nước ngoài: vẫn nộp tại Tòa khu vực, trừ yêu cầu hủy/công nhận phán quyết trọng tài thuộc thẩm quyền riêng của TAND TP. Hà Nội, Đà Nẵng hoặc TP. HCM.
Án phí và lệ phí nộp đơn không thay đổi so với trước — áp dụng theo Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14 và các văn bản sửa đổi.

Mô hình Tòa khu vực hiện đã được triển khai tại 34 tỉnh, thành phố và toàn bộ 19 Tòa khu vực tại TP. HCM. Người dân cần kiểm tra địa bàn quản lý của từng Tòa khu vực trước khi nộp đơn để tránh bị trả hồ sơ do không đúng thẩm quyền theo lãnh thổ.

II. Công văn 250/TANDTC-PC: TAND Tối cao giải đáp 18 vướng mắc dân sự nóng nhất

Ngày 28/4/2026, Tòa án nhân dân tối cao ban hành Công văn số 250/TANDTC-PC — kết quả của Hội nghị trực tuyến ngày 01/4/2026 nơi Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao giải đáp 51 câu hỏi thực tiễn từ các tòa địa phương, trong đó có 18 câu về dân sự, tố tụng dân sự và kinh doanh thương mại. Văn bản này không phải quy phạm pháp luật nhưng có giá trị hướng dẫn thực tiễn xét xử rất cao.

Sáu hướng dẫn nổi bật đáng chú ý nhất:

Doanh nghiệp thiếu người đại diện theo pháp luật: Tòa án KHÔNG mặc nhiên tạm đình chỉ vụ án. Thay vào đó, Tòa phải xem xét Điều lệ công ty, cơ cấu quản trị thực tế để xác định ai có thẩm quyền tham gia tố tụng.
Hết nhiệm kỳ đại diện chưa có người kế nhiệm: Người đại diện hết nhiệm kỳ nhưng chưa được thay thế vẫn có thể được xem xét là đại diện thực tế dựa trên vai trò điều hành thực chất của họ.
Tranh chấp xử lý tài sản bảo đảm (ngân hàng — bất động sản đang cho thuê): Tòa phải xem xét toàn diện cả hợp đồng tín dụng, hợp đồng thế chấp lẫn quyền lợi của bên thuê và bên thứ ba.
Phạm vi xét xử phúc thẩm: Tòa phúc thẩm chỉ xem xét trong phạm vi kháng cáo, kháng nghị. Thiếu sót về thủ tục ở cấp sơ thẩm không đương nhiên là căn cứ hủy bản án.
Tranh chấp thừa kế — tư cách tố tụng: Tòa được khuyến khích yêu cầu đương sự bổ sung tài liệu chứng cứ trước khi từ chối thụ lý, thay vì bác đơn ngay.
Hoàn trả tài sản vay bằng giá trị tương đương: Nếu hiện vật không còn khả năng trả lại, Tòa có thể buộc hoàn trả bằng tiền hoặc tài sản khác theo Điều 466 BLDS 2015.

Những hướng dẫn này phản ánh xu hướng ngày càng rõ nét: ưu tiên bản chất pháp lý và thực tiễn giao dịch hơn là tiếp cận hình thức thuần túy. Điều này đặt ra yêu cầu cao hơn cho đương sự trong việc chuẩn bị hồ sơ chứng cứ toàn diện ngay từ giai đoạn sơ thẩm.

III. Nghị định 152/2026/NĐ-CP: Thi hành án dân sự bước vào kỷ nguyên số

Ngày 13/5/2026, Chính phủ ban hành Nghị định số 152/2026/NĐ-CP hướng dẫn thi hành Luật Thi hành án dân sự — đánh dấu bước chuyển đổi số quan trọng trong khâu thực thi bản án dân sự. Đây là văn bản hướng dẫn thi hành án mới nhất, bổ sung nhiều cơ chế chưa có tiền lệ.

Các điểm mới nổi bật của Nghị định 152:

Chuyển đổi số toàn diện: Cho phép nộp đơn yêu cầu thi hành án trực tuyến, thông báo điện tử qua VNeID và vận hành cơ sở dữ liệu thi hành án điện tử liên thông giữa các cơ quan. Thông báo qua VNeID được ưu tiên và có hiệu lực pháp lý tương đương tống đạt trực tiếp.
Tăng quyền xác minh tài sản: Cơ quan thi hành án được truy cập cơ sở dữ liệu liên thông để xác minh tài khoản ngân hàng, bất động sản và tài sản khác của người phải thi hành án — giúp hạn chế tình trạng tẩu tán tài sản.
Bất khả kháng và gia hạn thời hiệu: Nghị định làm rõ các trường hợp được gia hạn quyền yêu cầu thi hành án, gồm thiên tai, bệnh lý nghiêm trọng, tái cơ cấu doanh nghiệp hoặc trở ngại về thủ tục tố tụng (không nhận được bản án).
Quyền thỏa thuận trong thi hành án: Các bên vẫn được tự thỏa thuận phương thức và nội dung thi hành án, miễn không vi phạm quy định bắt buộc và không ảnh hưởng quyền lợi của bên thứ ba.

Đáng chú ý, kể từ khi Nghị định có hiệu lực, thông báo thi hành án qua VNeID được tính là hợp lệ. Người phải thi hành án cần thường xuyên kiểm tra thông báo điện tử trên ứng dụng VNeID để tránh bỏ lỡ các thời hạn pháp lý quan trọng.

IV. Tác động thực tiễn — Điều gì thay đổi với người dân khi đi kiện?

Ba cải cách trên kết hợp lại tạo ra một hành trình tố tụng dân sự khá khác so với trước năm 2025. Ở bước khởi kiện, người dân nộp đơn tại Tòa khu vực thay vì Tòa huyện như trước — địa chỉ nộp hồ sơ cần được xác minh lại. Trong quá trình xét xử, hướng dẫn của Công văn 250 cho thấy Tòa sẽ chủ động hơn trong việc yêu cầu đương sự bổ sung chứng cứ, đặc biệt trong tranh chấp thừa kế và tranh chấp có doanh nghiệp tham gia. Ở giai đoạn thi hành án — vốn được xem là “điểm nghẽn” của toàn bộ quy trình — Nghị định 152 trao thêm công cụ xác minh tài sản cho cơ quan thi hành án, đồng thời số hóa kênh thông báo để rút ngắn thời gian thực hiện nghĩa vụ.

Với doanh nghiệp tham gia tranh tụng, hai điểm cần đặc biệt lưu ý: thứ nhất, hồ sơ quản trị nội bộ (điều lệ, biên bản bổ nhiệm, ủy quyền) phải được cập nhật và rõ ràng để tòa xác định người đại diện hợp lệ; thứ hai, các giao dịch bảo đảm có tài sản là bất động sản đang cho thuê cần được rà soát kỹ trước khi phát sinh tranh chấp, tránh rủi ro quyền xử lý tài sản bị hạn chế vì quyền lợi của bên thuê.

V. Khuyến nghị

Đối với cá nhân:

Xác định đúng Tòa án nhân dân khu vực có thẩm quyền trước khi nộp đơn — tránh mất thời gian do nộp sai địa bàn.
Chuẩn bị đầy đủ chứng cứ ngay từ sơ thẩm, vì phạm vi xét xử phúc thẩm bị giới hạn trong kháng cáo, kháng nghị.
Cập nhật thông tin VNeID để nhận thông báo thi hành án điện tử kịp thời.

Đối với doanh nghiệp:

Kiểm tra và hoàn thiện hồ sơ thẩm quyền đại diện: điều lệ, biên bản bổ nhiệm, quy chế ủy quyền nội bộ.
Rà soát hợp đồng bảo đảm có tài sản đang cho bên thứ ba sử dụng — xác định rõ phạm vi và điều kiện xử lý tài sản trong hợp đồng.
Theo dõi các hướng dẫn tiếp theo từ TAND Tối cao vì Công văn 250 chưa phải văn bản cuối cùng — nhiều nội dung đang chờ được pháp điển hóa thành nghị quyết hướng dẫn chính thức.

Công ty Luật MT và Cộng sự với đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm trong lĩnh vực tranh tụng dân sự và thương mại, thường xuyên cập nhật các thay đổi pháp luật mới nhất, sẵn sàng hỗ trợ Quý khách hàng từ giai đoạn tư vấn pháp lý, soạn thảo hồ sơ khởi kiện cho đến đại diện tranh tụng tại tòa và giám sát thi hành án. Liên hệ hotline 0987140772 hoặc email info@mtpartners.vn để được tư vấn.

(*) Bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý cụ thể. Để được hỗ trợ chính xác cho từng trường hợp, Quý khách vui lòng liên hệ trực tiếp với luật sư.